Abstracte ideeën en het creatieve ik.

Het voorbije jaar was een behoorlijk nieuwe ervaring voor mij. Aan de ene kant een les in nederigheid, aan de andere kant een herbevestiging van een aantal ideeën.

Eigenlijk mag ik mezelf niet langer een etiket opplakken. Wat een opluchting want er was altijd wel ièts mis. Het gaat er altijd om dat je één bepaald systeem als universeel toepasbaar beschouwt. Dat vereist een consistentie die vereist dat elk resultaat aanvaardbaar is, zolang het systeem maar gevolgd wordt. Het systeem wordt het doel, het dogma. En het liberalisme heeft wel degelijk heel wat stromingen vol dogma’s.

Sommigen ijveren voor gelijke startkansen en emancipatie maar daarvoor vertrouwen ze op een een sterke (maar bescheiden) en rechtvaardige staat. Wat een utopie. Er is al heel wat moeite voor nodig om van die staat geen allesverslindend monster te maken. Hoe wordt dat het paradijs van rechtvaardigheid en verlichting?

Andere spreken over de onzichtbare hand, over de vrije markt als het antwoord op alles. Dat is al even idioot. De markt is geen politiek systeem dat je voor je kar kan spannen. Het is een economisch systeem dat ongeëvenaard is als het gaat om welvaartscreatie en innovatie maar dat ten koste van stabiliteit. . Maar het is geen moreel of politiek systeem. De mens is geen homo economicus en het idee dat iedereen altijd handelt volgens een welbegrepen eigenbelang is een illusie.

De staat of de vrije markt als het antwoord op alles? Er is geen antwoord op alles. Geen enkele stroming of idee mag een dogma worden. Zelfs als dat idee ogenschijnlijk perfect is. Het perfecte systeem zou immers rekening moeten houden met de grilligheid en creativiteit van de mens, met inconsistentie, irrationaliteit en pragmatisme. Hoe kan een systeem dan nog een algemene waarheid verkondigen?

Maar waarom zijn we op zoek naar een algemene waarheid? Naar iets abstracts? Zijn we onbewust nog altijd aanhangers van de twee werelden van Plato? De plaats waar het abstracte zich bevindt, is in ons brein. Algemeen gedeelde abstracties zijn onderhevig aan wijziging en evolutie en daardoor is het idee dat abstractie gelijk is aan perfectie ontkracht. Dat inzicht is belangrijk, zeker bij het nadenken over moraliteit en ideologie.

Abstractie is geen perfectie.

Waarom toetsen we abstractie dan nog altijd aan perfectie? Dat is onredelijk. Een idee hoeft niet altijd toepasselijk te zijn, een waarheid hoeft daarom niet altijd en in elk geval te gelden.

De vraag naar een algemeen, altijd toepasselijk systeem is onredelijk en bovendien ook een ontkenning van de creatief-destructieve geest van de mens. Een algemene waarheid ontneemt ons de last maar ook het recht om te twijfelen, om te wantrouwen, om een andere beslissing te nemen. De creatieve geest van de mens, dat is waar het om gaat. Dat is de bron van alle abstracte ideeën, van alle moraliteit en immoraliteit. De vraag over de moraliteit van iets kan je niet overlaten aan het al dan niet passen binnen een systeem. Toegegeven, dat is een heel handige manier om een gepast oordeel te vellen, maar het oordeel zelf volgt niet rechtstreeks uit het systeem. De abstracte ideeën zijn advocaten die verschijnen voor de opperste rechter: het menselijk bewustzijn, de creatieve geest.

Zo beslis ik zelf, op basis van mijn eigen, interne moraliteit. Niemand kan mijn moraliteit ter verantwoording roepen, daar eis ik het alleenrecht over op.

In de praktijk leidt dit ertoe dat alle regels aan mijn eigen oordeel onderworpen worden. Consequenties zijn een praktisch iets waar de creatieve geest mee rekening houdt maar hoewel ze een weerspiegeling zijn van een bepaalde moraliteit accepteer ik ze niet als superieur aan mijn eigen moreel oordeel.

Is dat liberaal? Misschien, maar dat kan me niets schelen. Het liberalisme ligt me nauw aan het hart maar dan vooral omdat het de politieke en ideologische stroming is die het dichtst staat bij mijn eigen moreel individualisme.

Individualisme, daar heb ik het magische woord gebruikt. Het is het ontwaken van de geest uit onderdrukking, het zelfstandig in het leven staan, zonder excuses, zonder dat iemand anders verantwoording kan eisen. Zonder dat iemand verantwoording mag eisen.

Het antwoord? Gelach.

…, and somewhere behind me I heard his ghastly laughter. I knew that all the hundred thousand pieces of life’s game were in my pocket . . . I would traverse not once more, but often, the hell of my inner being. One day I would be a better hand at the game. One day I would learn how to laugh. …